O‘zbekistonda lotin yozuviga asoslangan alifbo yangilanmoqda.
O‘zbekistonda lotin yozuviga asoslangan alifbo yangilanmoqda. 2027-yil 22-apreldan boshlab yangi alifbo to‘g‘risidagi qonun kuchga kiradi. Endilikda ayrim harflarning yozilish shakli o‘zgaradi, maktab darsliklari esa bosqichma-bosqich yangi yozuvga moslashtiriladi. Xo‘sh, bu o‘zgarishlar ta’lim tizimiga qanday ta’sir qiladi va hozirgi alifbodagi hujjatlar nima bo‘ladi?
O‘zbek tilining yozuv tizimida muhim yangilik kutilmoqda. Prezident tomonidan 2026-yil 21-oktabr kuni imzolangan O‘RQ-1184-sonli qonunga muvofiq, lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosining takomillashtirilgan shakli tasdiqlandi.
Mazkur qonun 2027-yil 22-apreldan kuchga kirishi belgilangan. Shu vaqtga qadar mamlakatimizda hozirgi lotin alifbosidan foydalanish davom etadi.
Yangi tartib nafaqat rasmiy hujjatlar va davlat tashkilotlari faoliyatiga, balki ta’lim muassasalari, darsliklar, elektron platformalar hamda kundalik yozishmalarga ham ta’sir ko‘rsatishi kutilmoqda.
Yangi alifboda aynan nimalar o‘zgaradi?
Amaldagi lotin alifbosi 26 ta harf va 3 ta harf birikmasidan tashkil topgan. Yangi tahrirda esa alifbo 28 ta harf hamda bitta tutuq belgisidan iborat bo‘ladi.
Eng asosiy o‘zgarish to‘rtta harfning yozilish shakliga tegishli.
| Hozirgi yozilishi | Yangi yozilishi |
|---|---|
| O‘ o‘ | Ö ö |
| G‘ g‘ | Ğ ğ |
| Sh sh | Ş ş |
| Ch ch | Ç ç |
Masalan, yangi yozuvda ayrim so‘zlar quyidagicha ko‘rinish oladi:
- O‘qituvchi — Öqituvçi
- O‘quvchi — Öquvçi
- G‘alaba — Ğalaba
- Shahar — Şahar
- Chiroyli — Çiroyli
- O‘zbekiston — Özbekiston
Bu misollar yangi harflarning qanday qo‘llanishini ko‘rsatadi. Yakuniy imlo me’yorlari esa tegishli qoidalar asosida tartibga solinadi.
Alifboni takomillashtirishdan ko‘zlangan maqsad yozuv tizimini soddalashtirish, raqamli texnologiyalarda o‘zbek tilidan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish hamda yozuv me’yorlarini yanada izchil shakllantirishdan iborat.
2027-yil 22-apreldan barcha eski yozuvlar almashtiriladimi?
Bu savol ko‘pchilikni qiziqtirishi tabiiy.
Qonunda yangi alifboga o‘tish jarayoni tartibli amalga oshirilishi uchun muhim qoidalar belgilangan.
Jumladan, qonun kuchga kirishidan oldin amaldagi lotin alifbosida rasmiylashtirilgan hujjatlar o‘z yuridik kuchini saqlab qoladi.
Shuningdek, eski harf shakllari mavjud bo‘lgan milliy valyuta va qimmatli qog‘ozlardan foydalanish ham davom etadi.
Davlat tashkilotlarining ayrim ramziy belgilari, geografik nomlar yozilgan peshlavhalar va ko‘rsatkichlardan esa ular yaroqsiz holatga kelguniga yoki hukumat dasturida belgilangan muddatgacha foydalanish mumkin.
Demak, yangi alifboning joriy etilishi avvalgi yozuvda tayyorlangan barcha hujjatlarni birdaniga yaroqsiz holga keltirmaydi.
Maktab darsliklari qachondan yangi alifboga o‘tkaziladi?
Yangi alifboga o‘tish jarayonida eng muhim yo‘nalishlardan biri umumiy o‘rta ta’lim tizimi hisoblanadi.
Ma’lum qilinishicha, 2027-yildan boshlab 1-sinf o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan darsliklarni yangi alifboda chop etish rejalashtirilgan.
Yuqori sinflar darsliklarini esa ularning yangilanish muddatlariga muvofiq bosqichma-bosqich yangi yozuvga moslashtirish ko‘zda tutilmoqda.
Bunday yondashuv o‘quv jarayonida keskin o‘zgarishlarning oldini olishga, mavjud darsliklardan oqilona foydalanishga va yangi yozuvni izchil o‘zlashtirishga xizmat qilishi mumkin.
O‘qituvchilar uchun qanday o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin?
Alifbo yangilanishi pedagoglarning kundalik faoliyatida ham muayyan moslashuvlarni talab qilishi mumkin.
Xususan, ona tili va adabiyot fani o‘qituvchilari yangi harflarning yozilishi, ularning qo‘llanishi hamda takomillashtirilgan imlo qoidalariga oid bilimlarini yangilashlari zarur bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun esa yangi alifbo asosida savod o‘rgatish metodikasi, ko‘rgazmali materiallar va yozuv mashqlarini moslashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, elektron kundaliklar, ta’lim platformalari, metodik qo‘llanmalar va boshqa o‘quv resurslarini ham yangi yozuvga moslashtirish ehtiyoji yuzaga kelishi mumkin.
Biroq pedagoglar uchun aniq muddatlar, o‘quv-uslubiy talablar va tashkiliy vazifalar tegishli vakolatli organlarning keyingi hujjatlari asosida belgilanadi.
Yangi alifbo o‘quvchilar uchun qiyinchilik tug‘dirmaydimi?
Har qanday yozuv islohoti muayyan moslashuv davrini talab etadi.
Ayniqsa, hozirgi alifboda savod chiqargan o‘quvchilar uchun ayrim harflarning yangi ko‘rinishini o‘rganish zarurati yuzaga keladi.
Shu bilan birga, o‘zgarishlar alifboning barcha harflarini qamrab olmaydi. Asosiy yangilik to‘rtta harf shakliga tegishli bo‘lgani sababli, yangi yozuvni o‘zlashtirish jarayoni izchil tashkil etilishi mumkin.
Bunda o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi, darsliklarning sifati va o‘quvchilarga beriladigan tushuntirishlar muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Hukumat yangi alifboga o‘tish bo‘yicha dastur ishlab chiqadi
Qonunning 3-moddasiga muvofiq, Vazirlar Mahkamasiga yangi alifboni joriy etish bilan bog‘liq qator vazifalar yuklatilgan.
Hukumat qonun ijrosini tashkil etishi, uning mazmunini aholiga tushuntirishi va amaldagi qarorlarni yangi talablar bilan muvofiqlashtirishi lozim.
Shuningdek, qonun ijrosiga oid chora-tadbirlar dasturini ikki oy muddatda ishlab chiqish va tasdiqlash belgilangan.
Mazkur dastur yangi yozuvga o‘tishning tashkiliy jihatlarini, ayrim eski belgilar va yozuvlardan foydalanish muddatlarini aniqlashtirishda muhim o‘rin tutadi.
Yangi alifbo qachondan majburiy bo‘ladi?
Bu yerda ikki masalani farqlash muhim.
Birinchisi — qonunning kuchga kirish sanasi. U 2027-yil 22-aprel etib belgilangan.
Ikkinchisi — turli sohalardagi yozuvlar, hujjatlar, peshlavhalar va o‘quv materiallarini yangi alifboga moslashtirish muddatlari.
Ularning barchasi aynan bir kunda almashtirilishi shart degan xulosa noto‘g‘ri. Qonunda ayrim eski yozuvlardan foydalanishni davom ettirish imkoniyati nazarda tutilgan.
Shuning uchun tashkilotlar, pedagoglar va fuqarolar yangi alifboga o‘tish bo‘yicha rasmiy ko‘rsatmalar va tasdiqlanadigan chora-tadbirlar dasturiga amal qilishlari kerak bo‘ladi.
Xulosa
O‘zbek alifbosining takomillashtirilishi mamlakatimizda davlat tilini rivojlantirish va zamonaviy yozuv tizimini shakllantirish yo‘lidagi muhim o‘zgarishlardan biridir.
2027-yil 22-apreldan kuchga kiradigan qonun asosida alifbo 28 ta harf va bitta tutuq belgisidan iborat bo‘ladi. O‘, G‘, Sh va Ch harflarining yozilish shakli yangilanadi.
Ta’lim tizimida esa yangi alifboga o‘tish bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kutilmoqda.
Eng muhimi, hozircha amaldagi alifbo o‘z kuchida qolmoqda. Yangi yozuvga o‘tish bo‘yicha keyingi amaliy tartiblar rasmiy hujjatlar asosida belgilanadi.